2026 жылы нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналымдар бойынша ҚҚС асып кетуін қайтару үшін ҚР СК 126-бабының жалпы тәртібі, ал белгіленген талаптар сақталған кезде ҚР СК 127-бабының оңайлатылған тәртібі қолданылады. 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған талаптар бұрынғы Салық кодексі бойынша қаралады (ҚР СК 833-бабы).
2026 жылы ҚҚС-ты қай бап реттейді
Бухгалтер норманы «ҚҚС» сөзі бойынша ғана емес, нақты шаруашылық жағдайға қарай да іздеуі керек. Алдымен мәселенің неге қатысты екенін анықтау қажет: өткізу кезінде салықты есептеуге, ҚҚС-ты есепке жатқызуға, түзетуге, нөлдік мөлшерлемені қолдануға, бөлек есепке алуға немесе асып кетуді қайтаруға.
ҚҚС бойынша барлық операцияны бір бап реттемейді. Егер мәселе тауарларды өткізетін, жұмыстарды орындайтын немесе нөлдік мөлшерлемені қолдана отырып қызметтер көрсететін төлеушіге салықтың асып кетуін қайтаруға қатысты болса, бастапқы норма ҚР СК 126-бабы болып табылады. Ол тұрақты және тұрақты емес өткізу кезінде қандай сома қайтарылуға жататынын айқындайды, сондай-ақ қайтару тәртібін таңдау мүмкіндігін көздейді (ҚР СК 126-бабы).
Нормалармен жұмыс істеудің практикалық алгоритмі мынадай:
- Мәселе қатысты болатын операция түрі мен салықтық кезеңді анықтау.
- Жағдайдың салықты есептеуге, есепке жатқызуға, түзетуге немесе асып кетуді қайтаруға қатысты екенін белгілеу.
- Салық кодексінің негізгі бабын және онда тікелей сілтеме жасалған нормаларды тексеру.
- Жалпы тәртіпті, оңайлатылған тәртіпті және тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтаруды ажырату.
- Норма талаптарын айналымдармен, хабарламалармен, тексеру нәтижелерімен және қайтару туралы талап деректерімен салыстыру.
Өткен кезеңдерге арналған консультациялар мен үлгілерді пайдаланғанда ерекше сақ болу қажет. 2026 жылға дейін дайындалған құжаттағы бап нөмірін 2026 жылғы 1 қаңтардан кейін ұсынылған талаптарға автоматты түрде қолдануға болмайды. Осы күнге дейін берілген ҚҚС асып кетуін қайтару туралы өтініштер мен талаптар үшін жеке өтпелі ереже көзделген: олар 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
ҚҚС-ты қайтару: 126 және 127-баптар
ҚР СК 126-бабы нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын тауарларды өткізетін, жұмыстарды орындайтын немесе қызметтер көрсететін ҚҚС төлеушілерге қолданылады. Тұрақты өткізу кезінде салықтың асып кету сомасы қайтарылуға жатады. Тұрақты емес өткізу кезінде нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналым үшін пайдаланылған тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер бойынша есепке жатқызылған ҚҚС сомасының бір бөлігі қайтарылады (ҚР СК 126-бабы).
Өткізуді тұрақты деп тану үшін екі талап бір мезгілде орындалуға тиіс:
- нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын өткізу қатарынан үш салықтық кезеңде жүзеге асырылады;
- осы кезеңдердің әрқайсысында нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналым өткізу бойынша жалпы салық салынатын айналымның кемінде 70%-ын құрайды.
Демек, айналым үлесін қатарынан үш салықтық кезеңнің әрқайсысы үшін жеке бағалау қажет. Бірнеше кезеңнің көрсеткіштерін қосу бапта көзделген әр кезеңді тексеруді алмастырмайды (ҚР СК 126-бабы).
126-бап төлеушіге екі тетіктің бірін таңдауға мүмкіндік береді: ҚР СК 127-бабы бойынша оңайлатылған қайтару немесе тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтару. Егер оңайлатылған тәртіппен асып кетудің бір бөлігі ғана мәлімделсе, төлеуші қалған бөлігін тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтаруды талап етуге құқылы (ҚР СК 126-бабы).
Оңайлатылған тәртіп салықтық тексеру жүргізбестен, салықтық тәуекелдерді басқару жүйесін қолдана отырып қайтаруды білдіреді. Оны 127-бапта көзделген санаттардың біріне жататын төлеушілер қолдануға құқылы:
- салықтық мониторингте тұрады және күнтізбелік жыл ішінде нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын өткізу айналымдарын жүзеге асырған;
- тиісті салықтық кезеңде нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналымдары өткізу бойынша жалпы салық салынатын айналымның кемінде 50%-ын құрайды.
Қайтару үшін қосымша талаптар да бір мезгілде сақталуға тиіс: талап ұсынылған күні орындалмаған хабарлама болмауы және осы күннің алдындағы он екі ай ішінде салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтаруға расталған ҚҚС асып кету сомасы болуы керек (ҚР СК 127-бабы).
Оңайлатылған тәртіппен ҚҚС асып кету сомасы қайтару туралы талап ұсынылған күннен кейінгі 15 жұмыс күні ішінде қайтарылады (ҚР СК 127-бабы). Бұл мерзім дәл 127-бап бойынша оңайлатылған тәртіпке қатысты және тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтаруға автоматты түрде қолданылмауға тиіс.
Оңайлатылған қайтару кезінде салық органы төлеушіге оңайлатылған тәртіппен қайтаруға расталған асып кету сомасы туралы хабарлама жібереді. Тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтару кезінде төлеушіге расталған сома көрсетілген тексеру актісі, ал Салық кодексінде көзделген жағдайларда актіге қорытынды да ұсынылады (ҚР СК 126-бабы).
Талапты ұсынғанға дейін бухгалтер таңдалған тәртіпті нөлдік мөлшерлеме бойынша айналымдардың үлесімен, осындай өткізудің кезеңділігімен, орындалмаған хабарламаның болуымен және алдыңғы он екі айдағы салықтық тексеру нәтижелерімен салыстыруы керек. Бұл көрсеткіштер 126 және 127-баптардың әртүрлі талаптарына қатысты, сондықтан оларды бір-бірімен алмастыруға болмайды.
Астық нарығына қатысушыларға ҚҚС-ты қайтару
Астық нарығына қатысушы 2026 жылы ұсынатын қайтару туралы талапқа алдымен ҚР СК 126 және 127-баптарының қолданыстағы ережелері қолданылады. Бұл нормалардан төлеушінің астық нарығына қатысу белгісі бойынша ғана жеке қайтару мерзімі туындамайды.
Егер төлеуші оңайлатылған тәртіпті таңдаса, оған құқық және қайтару мерзімі ҚР СК 127-бабымен айқындалады. Төлеуші санаты сәйкес келген әрі орындалмаған хабарламаның болмауы және бұрын расталған асып кету сомасының болуы туралы талаптар бір мезгілде орындалған жағдайда, қайтару талап ұсынылған күннен кейінгі 15 жұмыс күні ішінде жүргізіледі (ҚР СК 127-бабы).
Нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын операцияларға жалпы тәртіпті қолдану үшін өткізу сипатын жеке анықтау қажет. Қатарынан үш салықтық кезеңде жүзеге асырылған және әр кезеңде жалпы салық салынатын айналымның кемінде 70%-ын құраған өткізу тұрақты деп танылады. Осы талаптар сақталған кезде ҚҚС асып кету сомасы қайтарылуға жатады. Тұрақты емес өткізу кезінде нөлдік мөлшерлеме бойынша айналым үшін пайдаланылған сатып алулар бойынша есепке жатқызылған салықтың бір бөлігі қайтарылады (ҚР СК 126-бабы).
Осылайша, 2026 жылғы талаптар үшін 126 және 127-баптардың талаптарын бұрын қолданылған арнаулы рәсімдердің көрсеткіштерімен алмастыруға болмайды. Атап айтқанда, қатарынан екі салықтық кезең туралы ереже тұрақты өткізудің қолданыстағы анықтамасына сәйкес келмейді: 126-бап қатарынан үш салықтық кезеңді талап етеді. 15 жұмыс күндік мерзім 127-бапта оңайлатылған тәртіп үшін көзделген және талап ұсынылған күннен кейінгі күннен бастап есептеледі (ҚР СК 127-бабы).
Талаптың ұсынылған күні дербес маңызға ие. Егер талап 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін берілсе, ол 2017 жылғы Салық кодексінің тәртібі мен мерзімдері бойынша қаралады. Егер талап 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ұсынылса, оған 833-баптың өтпелі ережесі қолданылмайды (ҚР СК 833-бабы).
Қайтаруды мәлімдеу алдында бухгалтер талаптың күнін тіркеп, қажетті әрбір салықтық кезең үшін нөлдік мөлшерлеме бойынша айналым үлесін есептеп, таңдалған қайтару тетігін анықтауы керек. Оңайлатылған тәртіп үшін төлеушінің мәртебесі, орындалмаған хабарламаның болмауы және алдыңғы он екі ай үшін қайтаруға расталған соманың болуы қосымша тексеріледі.
ҚҚС және 1С жүйесіндегі шығыстар бабы
«ҚҚС бабы» деген сұрау Салық кодексінің бабына емес, есепке алу жүйесіндегі шығыстар бабына қатысты болуы мүмкін. Бұл ұғымдарды ажырату қажет: ҚР СК бабы қайтарудың құқықтық талаптарын белгілейді, ал шығыстар бабы шаруашылық операцияны талдамалық есепке алу үшін пайдаланылады.
Егер бухгалтер ҚҚС асып кетуін қайтару мәселесін талдаса, шығыстар бабын баптаудың өзі оңайлатылған тәртіпке құқықты айқындамайды. Салықтық бағалау үшін Салық кодексінде тікелей аталған нақты көрсеткіштерді тексеру қажет: нөлдік мөлшерлеме бойынша айналым үлесін, салықтық кезеңдердің реттілігін, орындалмаған хабарламаның және қайтаруға расталған соманың болуын (ҚР СК 126, 127-баптары).
Есепке алу жүйесімен жұмыс істегенде мыналарды ретімен тексерген пайдалы:
- құжатта қандай шаруашылық операция көрсетілгенін;
- айналым мен кіріс ҚҚС қай салықтық кезеңге жататынын;
- нөлдік мөлшерлеме бойынша айналым үлесін есептеу үшін қандай деректер пайдаланылатынын;
- есепке алу жүйесінің көрсеткіштері қайтару туралы талап деректерімен сәйкес келетінін;
- есепте тұрақты өткізу өлшемшарттары мен оңайлатылған қайтару талаптары араласып кетпегенін.
Мысалы, 70% көрсеткіші тұрақты өткізуді анықтау кезінде қолданылады және қатарынан үш салықтық кезеңнің әрқайсысында тексеріледі. 50% көрсеткіші оңайлатылған қайтаруға құқығы бар төлеушілер санаттарының біріне қатысты және тиісті салықтық кезең үшін есептеледі. Бір көрсеткішті екіншісінің орнына қолдануға болмайды, өйткені олар әртүрлі мақсаттар үшін белгіленген (ҚР СК 126, 127-баптары).
Құжаттың талдамасы немесе деректемелері түзетілгеннен кейін бухгалтер айналымдар мен ҚҚС сомасын салық тіркелімімен және қайтару туралы талаппен қайта салыстыруы керек. Салық нормасын қолдану үшін ҚР СК 126 және 127-баптарының талаптары, ал бұрын ұсынылған талап үшін ҚР СК 833-бабының өтпелі ережесін ескере отырып, оның берілген күні айқындаушы болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
2026 жылы ҚҚС-ты қайтаруды Салық кодексінің қай бабы реттейді? — Нөлдік мөлшерлеме бойынша өткізуді жүзеге асыратын төлеушілерге ҚҚС асып кетуін қайтару үшін бастапқы норма ҚР СК 126-бабы болып табылады. Оңайлатылған тәртіп ҚР СК 127-бабында белгіленген.
ҚҚС-ты оңайлатылған тәртіппен қайтару үшін қай бап қолданылады? — ҚР СК 127-бабы. Ол төлеушілердің санаттарын, осы тәртіпті қолдану талаптарын және қайтару мерзімін айқындайды.
ҚҚС-ты оңайлатылған тәртіппен қайтару қанша уақыт алады? — Оңайлатылған тәртіп талаптары орындалса, асып кету сомасы қайтару туралы талап ұсынылған күннен кейінгі 15 жұмыс күні ішінде қайтарылады (ҚР СК 127-бабы).
Оңайлатылған қайтару үшін нөлдік мөлшерлеме бойынша 50% мөлшеріндегі айналым жеткілікті ме? — Бұл көрсеткіш төлеушіні көзделген санаттардың біріне жатқызуға мүмкіндік береді. Қайтару үшін талап берілген күні орындалмаған хабарламаның болмауы және алдыңғы он екі ай үшін қайтаруға расталған асып кету сомасының болуы да қажет (ҚР СК 127-бабы).
Нөлдік мөлшерлеме бойынша өткізу қашан тұрақты деп танылады? — Ол қатарынан үш салықтық кезеңде жүзеге асырылған және олардың әрқайсысында өткізу бойынша жалпы салық салынатын айналымның кемінде 70%-ын құраған кезде (ҚР СК 126-бабы).
ҚҚС асып кетуі әрқашан 15 жұмыс күні ішінде қайтарыла ма? — Жоқ. Бұл мерзім ҚР СК 127-бабы бойынша оңайлатылған тәртіп үшін белгіленген. 126-бапта тақырыптық салықтық тексеру нәтижелері бойынша қайтару да көзделген.
2025 жылы берілген талап қалай қаралады? — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талап 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
Есепке алу жүйесіндегі хабарламада «ҚҚС бабы» деген нені білдіреді? — Тұжырым Салық кодексінің бабына емес, шығыстардың талдамалық бабына қатысты болуы мүмкін. Қайтару мәселесін шешу үшін ҚР СК 126 және 127-баптарының талаптарын бөлек қолдану қажет.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 126-бап «Нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын тауарларды өткізуді, жұмыстарды орындауды, қызметтер көрсетуді жүзеге асыратын салық төлеушілерге салықтың асып кету сомасын қайтару тәртібі».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 127-бап «Салықтың асып кету сомасын қайтарудың оңайлатылған тәртібі».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 833-бап «2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштерді және қосылған құн салығының асып кету сомасын қайтару туралы талаптарды қарау тәртібі туралы өтпелі ережелер».