2026 жылы ұйымды тарату кезінде бухгалтер салық міндеттемелері бойынша талап қою мерзімін ескеруі тиіс: жалпы ереже бойынша ол үш жылды, ал салық төлеушілердің белгіленген санаттары үшін бес жылды құрайды (ҚР СК 65-бабы).
Ұйымды тарату неден басталады
Бухгалтер жұмысының негізі тиісті түрде ресімделген тарату туралы шешім болуы тиіс. Одан шешімнің қабылданған күнін, рәсімге жауапты тұлғалардың құрамын және ұйым атынан құжаттарға қол қоятын тұлғалардың өкілеттіктерін анықтау қажет.
Есеп айырысуды бастамас бұрын есеп деректерін толық салыстырып тексерген жөн. Бухгалтер мыналарды анықтауы қажет:
- ұйымда іс жүзінде қандай активтер бар;
- кімдердің алдында міндеттемелер бар;
- ұйымға кім ақша немесе мүлік беруге тиіс;
- аяқталмаған шарттар, аванстар және есеп беруге тиісті сомалар бар ма;
- бастапқы құжаттаманың барлығы есепте көрсетілген бе;
- тағы қандай есептілік пен есеп-қисапты ұсыну қажет;
- бухгалтерлік тіркелімдер, шарттар және бастапқы құжаттар арасында алшақтықтар бар ма.
Банк операцияларына, кассаға, қорларға, негізгі құралдарға, материалдық емес активтерге, қарыздарға, құрылтайшылармен есеп айырысуға және контрагенттермен өзара есеп айырысуға ерекше назар аудару қажет. Тарату туралы шешімнің болуы бухгалтердің берешекті немесе мүлікті автоматты түрде есептен шығара алатынын білдірмейді: әрбір операция үшін негіз және растайтын құжаттар қажет.
Салықтық есеп айырысуды тексеру кезінде салық органы салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеуге, есепке жазуға немесе қайта қарауға құқылы, ал салық төлеуші есептілікті ұсынуға міндетті, оны түзетуге не салықтарды, төлемдер мен өсімпұлдарды есепке жатқызуды немесе қайтаруды талап етуге құқылы кезеңді ескеру қажет. Жалпы ереже бойынша талап қою мерзімінің өтуі тиісті салық кезеңі аяқталғаннан кейін басталады (ҚР СК 65-бабы).
Тарату кезінде бухгалтер не істеуі керек
Практикалық жұмысты түгендеу мен салыстырып тексеруден бастаған ыңғайлы. Мүліктің іс жүзіндегі бар-жоғын есеп деректерімен салыстыру, контрагенттерден салыстырып тексеру актілерін сұрату, дебиторлық және кредиторлық берешекті тексеру, сондай-ақ жетіспейтін бастапқы құжаттарды жинау қажет.
Одан кейінгі іс-қимыл реті таратуды жүргізетін тұлғалардың шешімдеріне және есеп айырысудың нақты жай-күйіне байланысты. Бухгалтердің жұмыс тізбесіне әдетте мыналар кіреді:
- Рәсім басталған күнге есепке алу шоттары бойынша қалдықтарды тіркеу.
- Шарттар мен орындалмаған міндеттемелерді тексеру.
- Дебиторлық және кредиторлық берешекті растау.
- Ұйым активтерімен жасалатын операцияларды құжатпен ресімдеу.
- Қызметкерлермен, контрагенттермен және басқа тұлғалармен есеп айырысуды көрсету.
- Тиісті кезеңдер үшін есеп тіркелімдері мен есептілікті дайындау.
- Бастапқы құжаттардың, тіркелімдердің және кадрлық құжаттардың архивін қалыптастыру.
Барлық есептен шығару мен түзетулер негізделуге тиіс. Мысалы, операция шешімнің, актінің, шарттың, төлем құжатының немесе өзге растаудың болуын көздесе, бухгалтерлік анықтамадағы бір жазба жеткіліксіз.
Сондай-ақ бухгалтердің өз функциялары мен таратуды басқаратын тұлғалардың өкілеттіктерін ажырата білуі маңызды. Мүлікке билік ету, талаптарды тану және есеп айырысуды жүргізу туралы шешімдерді уәкілетті тұлғалар қабылдауға тиіс. Бухгалтерияның міндеті — бұл шешімдерді алмастыру емес, оларды дұрыс ресімдеп, есепте көрсету.
Салық есептілігін дайындау кезінде талап қою мерзімі қандай кезеңдерді қамтитынын анықтау қажет. Бес жылдық мерзім, атап айтқанда, ірі кәсіпкерлік субъектілері, жер қойнауын пайдаланушылар, ҚР СК 33-тарауы бойынша міндеттемелері бар жекелеген резиденттер және есепке жатқызу әдісімен төленген импорт салығы бөлігінде ҚҚС төлеушілер үшін көзделген. Аталған санаттарға жатпайтын салық төлеушілер үшін мерзім үш жылды құрайды (ҚР СК 65-бабы).
Сақтандыру ұйымына арналған ерекше қағидалар
Сақтандыру немесе қайта сақтандыру ұйымын тарату кезінде бухгалтер сақтандыру және қайта сақтандыру шарттарының салықтық есебін бөлек тексеруі қажет. 2026 жылғы 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі есепті салық кезеңі үшін 17 «Сақтандыру шарттары» халықаралық қаржылық есептілік стандартына көшуге байланысты жекелеген кірістер мен шегерімдерді тану туралы өтпелі ережелер көзделген (ҚР СК 844-бабы).
Осы кезеңдегі кірістер құрамына 17 ХҚЕС-ке көшуге байланысты туындаған, 2023 жылға арналған аудиттелген жылдық есептіліктегі өткен жылдардың бөлінбеген пайдасының ұлғаюы енгізіледі. Сондай-ақ көзделген келісулерді ескере отырып, Ұлттық Банк белгілеген есептілік бойынша таза пайда мен 2023, 2024 және 2025 жылдарға арналған аудиттелген қаржылық есептіліктегі таза пайда арасындағы ҚР СК белгілеген теріс айырма ескеріледі (ҚР СК 844-бабы).
Сақтандыру немесе қайта сақтандыру ұйымы 17 ХҚЕС-ке көшу салдарынан туындаған, 2023 жылға арналған аудиттелген жылдық есептіліктегі өткен жылдардың бөлінбеген пайдасының азаюын шегерімдерге жатқызуға құқылы. Өтпелі ережелер тиісті есептілік бойынша таза пайда мен 2023, 2024 және 2025 жылдарға арналған аудиттелген қаржылық есептілікте көрсетілген таза пайда арасындағы белгіленген оң айырманы да қамтиды (ҚР СК 844-бабы).
Сондықтан есепті жабу кезінде әдеттегі тарату есеп-қисабын 2026 жылғы өтпелі ережелерге жататын көрсеткіштерден ажырату қажет. Оларды көрсету үшін бухгалтерге 2023 жылға арналған аудиттелген жылдық есептілік, 2023–2025 жылдарға арналған аудиттелген қаржылық есептілік және Ұлттық Банк белгілеген тиісті есептілік қажет болады.
Мұндай кірістер мен шегерімдер туралы ережелер Қазақстанның Экспорттық-кредиттік агенттігіне де қолданылады. Бұл ретте ҚР СК-де көзделген айырмалар үшін сауда қызметін реттеу саласындағы уәкілетті орган белгілеген және Кодексте аталған мемлекеттік органдармен келісілген есептілік ескеріледі (ҚР СК 844-бабы).
Сақтандыру қызметі туралы заңның 65, 67 немесе 85-баптарына Салық кодексінің баптары ретінде сілтеме жасауға болмайды: баптардың нөмірлері әртүрлі нормативтік актілерге жатады және әртүрлі мәселелерді реттейді. Таратудың салықтық бөлігінде ҚР СК 65-бабы талап қою мерзімдерін айқындайды, ал сақтандыру және қайта сақтандыру шарттарына арналған арнайы өтпелі ережелер ҚР СК 844-бабында бекітілген.
Ұйымды тарату және РФ ЕК
«Ұйымды тарату РФ ЕК» сұрауы Ресей заңнамасына қатысты. Қазақстанда тіркелген және жұмыс істейтін ұйым үшін Ресей Федерациясының Еңбек кодексі кадрлық іс-әрекеттерді ресімдеуге негіз болып табылмайды.
Қазақстандық жұмыс беруші тиісті іс-әрекет жасалған күні қолданыста болған редакциядағы Қазақстан Республикасының нормаларын қолдануы қажет. Ресейдегі хабарлау мерзімдерін, кадрлық шешімдердің нысандарын және төлемдер тәртібін қазақстандық ұйымның құжаттарына қолдануға болмайды.
Бухгалтер үшін кадрлық бөлікті жауапты тұлғалармен келісу маңызды: қызметкерлер тізбесін анықтау, есептелген сомаларды, пайдаланылмаған демалыстарды, төлемдер бойынша берешекті және әрбір қызметкерге қатысты құжаттарды тексеру қажет. Сомалар мен мерзімдер Қазақстан Республикасының қолданылатын нормалары және ұйымның құжаттары бойынша есептеледі.
Бұл ретте салықтық есеп айырысуды кадрлық ресімдеуден бөлек қарастыру қажет. Талап қою мерзімі шегінде ұйым салық есептілігін ұсынуға міндетті, сондай-ақ оған өзгерістер мен толықтырулар енгізуге не салықтарды, бюджетке төленетін төлемдер мен өсімпұлдарды есепке жатқызуды немесе қайтаруды талап етуге құқылы (ҚР СК 65-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
Тарату туралы шешім қабылданғаннан кейін есеп жүргізуді бірден тоқтатуға бола ма? — Жоқ. Активтермен, міндеттемелермен және есеп айырысумен байланысты операциялар жалғасып жатқанда, оларды құжатпен ресімдеп, есепте көрсету қажет.
Барлық дебиторлық берешекті автоматты түрде есептен шығару керек пе? — Жоқ. Есептен шығару үшін тиісті негіз бен растайтын құжаттар қажет; тарату туралы шешімнің өзі мұндай әмбебап негіз болып табылмайды.
Салық міндеттемелері бойынша қандай талап қою мерзімін ескеру керек? — 2026 жылы жалпы мерзім үш жылды құрайды. ҚР СК-де аталған салық төлеушілер санаттары үшін бес жылдық мерзім белгіленген (ҚР СК 65-бабы).
Талап қою мерзімі қай кезден бастап есептеледі? — Жалпы ереже бойынша оның өтуі тиісті салық кезеңі аяқталғаннан кейін басталады. Жекелеген жағдайлар үшін бапта арнайы тәртіп көзделген (ҚР СК 65-бабы).
Қазақстандық ұйымды тарату кезінде РФ ЕК қағидалары қолданыла ма? — Жоқ. Қазақстандық ұйымның кадрлық және есеп айырысу құжаттары Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша ресімделеді.
Сақтандыру ұйымы 2026 жылы қосымша нені тексеруі керек? — 2026 жылғы 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі кезең үшін сақтандыру және қайта сақтандыру шарттарына қатысты өтпелі ережелер бойынша кірістер мен шегерімдердің танылуын тексеру қажет (ҚР СК 844-бабы).
Нормативтік актіні көрсетпей, бап нөмірін пайдалануға бола ма? — Құжаттар мен жұмыс түсіндірмелерінде нормативтік актіні көрсету керек, өйткені әртүрлі заңдардағы нөмірлері бірдей баптар әртүрлі мәселелерді реттейді.
Нормативтік негіз
- ҚР СК 65-бабы — салық міндеттемесі мен талабы бойынша талап қою мерзімдері.
- ҚР СК 844-бабы — 2026 жылға арналған сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша кірістер мен шегерімдер жөніндегі өтпелі ережелер.