2026 жылы ҚР СК 703 және 446-баптарының қағидалары бойынша бірыңғай «ҚҚС анықтамасы» жоқ: 703-бап бейрезиденттің кірістері және ұсталған, төленген салықтар туралы анықтаманы, ал 446-бап салық агентінің жеке тұлғамен есеп айырысулары туралы анықтаманы реттейді. Сондықтан бухгалтер қандай фактіні және кім үшін растау қажет екенін анықтап, тиісті жағдайға көзделген құжатты ресімдеуі керек.
ҚҚС анықтамасы нені білдіруі мүмкін
«ҚҚС анықтамасы» деген тұжырымның өзі құжаттың түрін айқындамайды. Контрагент, банк, аудитор немесе компанияның ішкі бөлімшесі тіркеу мәліметтерін растауды, салық есептілігінің деректерін, бюджетпен есеп айырысу туралы мәліметтерді не ұйымның хатын меңзеуі мүмкін. Бұл құжаттардың мақсаттары әртүрлі және олар бірін-бірі алмастырмайды.
ҚР СК-де тікелей көзделген жекелеген анықтамалар өзге мақсаттар үшін ресімделеді. Егер салық Қазақстан бюджетіне төленуге жатса және Кодексте белгіленген жағдайларда қайтарылуға жатпаса, бейрезидент немесе салық агенті салық органынан бейрезиденттің Қазақстан Республикасындағы көздерден алған кірістерінің және ұсталған, төленген салықтардың сомалары туралы анықтама алуға құқылы (ҚР СК 703-бабы). Мұндай анықтама ҚҚС төлеуші мәртебесінің әмбебап растамасы болып табылмайды.
Бұдан басқа, егер күнтізбелік жыл ішінде жеке тұлғаға төлем көзінен салық салынатын кіріс есептелсе немесе төленсе, салық агенті сол жеке тұлғаның талабы бойынша онымен есеп айырысулар туралы анықтама беруге міндетті (ҚР СК 446-бабы). Оның мазмұны жеке тұлғаның кірісіне, салықтық шегерімдерге және жеке табыс салығына байланысты.
Жауапты дайындамас бұрын алушыдан мыналарды сұрату қажет:
- талап етілетін құжаттың толық атауын;
- оны ұсыну мақсатын;
- мәліметтер қажет кезеңді немесе күнді;
- талап етілетін нысанды — салық органының құжатын, ұйымның хатын немесе салық есептілігінің көшірмесін;
- міндетті деректемелердің тізбесін;
- құжатты ұсынудың рұқсат етілген тәсілін.
Егер сұрау салу еркін нысанда келіп түссе, бухгалтер алушыдан құжаттың нақты атауын көрсетуді, шарттың талабына немесе нормативтік талапқа сілтеме жасауды сұрай алады. Бұл мәліметтердің құрамын анықтауға және артық салықтық немесе коммерциялық ақпаратты жария етпеуге мүмкіндік береді.
Ұйымның «ҚҚС төлеуші болып табылатыны» туралы тұжырыммен хатты автоматты түрде жасамаған жөн. Алдымен қандай фактіні, қай күнге және кім үшін растау қажет екенін анықтау керек. Хаттағы мәліметтер ұйымның тіркеу және есепке алу деректеріне сәйкес келуге тиіс.
Тауарлар қалдығының тізілімі қашан қажет
ҚР СК 703 және 446-баптары тауарлар қалдығының тізілімін жасауды реттемейді және оны ҚҚС анықтамасы деп есептеуге мүмкіндік бермейді. Егер алушының сұрау салуында нақты тізілім көрсетілсе, оны бейрезиденттің кірістері туралы анықтамамен немесе жеке тұлғамен есеп айырысулар туралы анықтамамен алмастыруға болмайды.
Бухгалтер рәсім мен құжаттың нақты атауын басшылыққа алуға тиіс. ҚҚС бойынша тіркеу мәртебесі туралы сұрау салу, бейрезиденттің кірістері туралы сұрау салу және жеке тұлғаның салық агентіне сұрау салуы әртүрлі жағдайларға жатады. Олардың әрқайсысы үшін мәліметтердің құрамы мен ресімдеу тәртібі бөлек айқындалады.
ҚР СК 703-бабы бойынша анықтаманы бейрезидент те, салық агенті де — осы салық агенті бейрезидентке есептеген және (немесе) төлеген кірістер мен осындай кірістен ұсталған не төленген салықтар бөлігінде алуға құқылы. Бұл үшін салық агентіне бейрезиденттің сенімхаты талап етілмейді (ҚР СК 703-бабы).
Мұндай анықтаманы алу үшін бейрезидент немесе салық агенті салықтық өтініш ұсынады. Қазақстанда тұрақты мекеме құрмай жұмыс істейтін бейрезидент заңды тұлғаның кірістері бойынша өтініш салық агентінің орналасқан жеріндегі салық органына беріледі. Бейрезиденттің тұрақты мекемесі өзінің орналасқан жері бойынша жүгінеді (ҚР СК 703-бабы).
Қазақстандағы көздерден алынған кірістерге салынатын салықтарды дербес төлейтін шетелдік немесе азаматтығы жоқ адам өтінішті Қазақстан Республикасындағы болатын немесе тұрғылықты жері бойынша береді. Шетелдіктің немесе азаматтығы жоқ адамның өзге кірістері бойынша өтініш салық агентінің орналасқан жері бойынша беріледі (ҚР СК 703-бабы).
Салық органы анықтаманы екі күннің неғұрлым кешінен бастап он күнтізбелік күннен кешіктірмей береді: салықтық өтініш берілген күннен немесе бейрезидентке есептелген кірістер мен төленуге жататын салықтар көрсетілген тиісті салық есептілігі ұсынылған күннен бастап (ҚР СК 703-бабы).
Егер өтініш деректері салық есептілігіндегі мәліметтерге сәйкес келмесе, салық төленбесе немесе өтініш берілген күні бейрезиденттің кірістерінен салық аудару бойынша салық берешегі болса, анықтама беруден бас тартылады (ҚР СК 703-бабы). Сондықтан жүгінер алдында өтінішті, есептілікті және салықтың төленгені туралы деректерді салыстырып тексеру қажет.
Құжатты дайындамас бұрын бухгалтер нені тексеруі керек
Алдымен сұрау салудың адресаты мен мазмұнын анықтаңыз. Егер құжат бейрезидентке Қазақстанда алынған кірістер мен ұсталған, төленген салықтарға қатысты қажет болса, ҚР СК 703-бабындағы тәртіп қолданылады. Егер анықтама алу үшін салық агенті төлем көзінен салық салынатын кірісті есептеген немесе төлеген жеке тұлға жүгінсе, ҚР СК 446-бабы қолданылады.
Жеке тұлғаның талабы бойынша салық агенті өтініш берілген күннен кейін бес күнтізбелік күн ішінде есеп айырысулар туралы анықтама беруге міндетті (ҚР СК 446-бабы). Мерзімді есептеу нақты жеке тұлғаның өтінішіне байланысты, сондықтан талаптың алынған күнін тіркеу қажет.
Жеке тұлғамен есеп айырысулар туралы анықтамада төлем көзінен салық салынатын кіріс сомалары және осындай кірісті азайту сомалары қамтылуға тиіс. Онда сондай-ақ қолданылған салықтық шегерімдер: міндетті зейнетақы жарналары, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жарналары, азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша кірістерден ұсталатын әлеуметтік аударымдар, базалық салықтық шегерім және әлеуметтік салықтық шегерімдер көрсетіледі (ҚР СК 446-бабы).
Бұдан басқа, анықтамада жеке тұлғаның салық салынатын кірісі, есептелген жеке табыс салығы және төленген кіріс көрсетіледі (ҚР СК 446-бабы). Құжатты берер алдында бұл көрсеткіштерді тиісті күнтізбелік жылдағы салық агентінің есеп айырысу деректерімен салыстырып тексеру қажет.
Практикалық жұмыс алгоритмі мынадай болуы мүмкін:
- Сұрау салудың нақты тұжырымын алып, құжаттың адресатын анықтау.
- Қандай фактінің, кезеңнің немесе күннің расталуға тиіс екенін белгілеу.
- Осы жағдай үшін ҚР СК 703 немесе 446-бабы бойынша анықтама көзделген-көзделмегенін анықтау.
- Өтініштің немесе жүгінудің мәліметтерін салық есептілігімен және есепке алу деректерімен салыстыру.
- Егер бейрезидентке арналған анықтама ресімделсе, салықтың төленгенін және берешектің жоқ екенін тексеру.
- Міндетті көрсеткіштердің құрамын тексеріп, белгіленген мерзімді сақтау.
Егер алушыға нақты ҚҚС бойынша тіркелу туралы мәліметтер қажет болса, бейрезиденттің кірістері туралы анықтама мен жеке тұлғамен есеп айырысулар туралы анықтама бұл мақсатқа жарамайды. Мұндай жағдайда сұрау салуда талап етілетін растаманың нақты атауын, мәліметтер қажет күнді және деректемелер тізбесін көрсету керек.
Жиі қойылатын сұрақтар
ҚҚС анықтамасы мен тауарлар қалдығының тізілімі бір құжат па? — Оларды бір құжатқа біріктіруге негіз жоқ. ҚР СК 703 және 446-баптарында мазмұны өзге анықтамалар: бейрезиденттің кірістері мен салықтары туралы не салық агентінің жеке тұлғамен есеп айырысулары туралы анықтамалар көзделген.
Тізілім қай күнге жасалады? — Тауарлар қалдығының тізілімін жасау тәртібі мен күні ҚР СК 703 және 446-баптарында белгіленбеген. Мұндай сұрау салуға жауап беру үшін құжатты алушы көрсеткен нақты рәсімді басшылыққа алу қажет.
Бейрезиденттің кірістері туралы анықтаманы кім ала алады? — Бейрезидент немесе өзі бейрезидентке есептеген және (немесе) төлеген кірістер мен ұсталған, төленген салықтарға қатысты салық агенті. Бұл үшін салық агентіне сенімхат қажет емес (ҚР СК 703-бабы).
Салық органы бейрезидентке анықтаманы қандай мерзімде береді? — Неғұрлым кеш күннен бастап он күнтізбелік күннен кешіктірмей: салықтық өтініш берілген немесе тиісті салық есептілігі ұсынылған күннен бастап (ҚР СК 703-бабы).
Қызметкерге немесе басқа жеке тұлғаға есеп айырысулар туралы анықтама қандай мерзімде беріледі? — Салық агенті оны жеке тұлға өтініш берген күннен кейін бес күнтізбелік күн ішінде беруге міндетті (ҚР СК 446-бабы).
Жеке тұлғаның анықтамасында салықтық шегерімдерді көрсету қажет пе? — Иә. Анықтамада қолданылған міндетті зейнетақы жарналары, МӘМС жарналары, бапта көзделген әлеуметтік аударымдар, базалық және әлеуметтік салықтық шегерімдер, сондай-ақ салық салынатын кіріс, ЖТС және төленген кіріс көрсетіледі (ҚР СК 446-бабы).
Анықтаманы еркін нысанда дайындауға бола ма? — Еркін нысандағы хатты сұрау салу мақсатын ескере отырып қана жасауға болады, бірақ ол тәртібі мен мазмұны ҚР СК 703 және 446-баптарында белгіленген анықтамаларды алмастырмайды.
Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 703-бап «Қазақстан Республикасындағы көздерден алынған кірістердің және ұсталған, төленген салықтардың сомалары туралы анықтама».
Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 446-бап «Салық агентінің жеке тұлғамен есеп айырысулар туралы анықтаманы беру тәртібі».