2026 жылы мүлікті жалға беру кезіндегі салықтарды бір ғана жалпы норма бойынша айқындауға болмайды: ҚР СК-нің 317, 833, 837 және 839-баптары жер қойнауын пайдаланудың, ҚҚС асып кеткен сомасын қайтарудың және инвестициялық келісімшарттар талаптарын сақтаудың арнайы мәселелерін реттейді, бірақ әдеттегі жалға беруге салық салу тәртібін белгілемейді (ҚР СК-нің 317, 833, 837, 839-баптары).
Жалға беру: қандай салықтар туындайды
Жалдау ақысы бойынша салық міндеттемелерін айқындау үшін бухгалтерге жалға берушінің тиісті санатындағы кірісті реттейтін ҚР СК нормалары қажет. Салық салу тәртібін тек шарттың атауы бойынша белгілеуге болмайды: алдымен мүлікті кім — жеке тұлға, дара кәсіпкер немесе заңды тұлға жалға беретінін анықтау қажет.
Дұрыс есепке алу үшін бухгалтерге мыналар қажет:
- жалдау шарты және қосымша келісімдер;
- мүлікті қабылдау-беру актісі;
- жалға берушінің объектіге билік ету құқығын растайтын құжаттар;
- жалдау ақысын есепке жазу кестесі мен құжаттары;
- коммуналдық, пайдалану және өтелетін өзге де шығыстар туралы талаптар;
- екі тараптың да салықтық мәртебесі туралы мәліметтер;
- ҚҚС бойынша тіркелу және қолданылатын салық режимі туралы деректер.
Егер жалға беруші кәсіпкерлік қызметпен айналысса, бухгалтер жалдау кірісін қолданылатын салық режимінің қағидаларымен және тиісті салық есептілігімен салыстырады. ЖК ретінде тіркелмеген жеке тұлғаға төлем жасаған кезде кіріс алушының мәртебесін және нақты төлем бойынша әр тараптың міндеттерін бөлек айқындау қажет.
Жалға беруден түсетін кіріс пен жалға берілген объектінің өзін бөлек талдау керек. Әрбір салық бойынша қорытынды жасау үшін тиісті салық, жалға берушінің мәртебесі және мүліктің сипаттамалары туралы ҚР СК нормалары қажет. ҚР СК-нің 317, 833, 837 және 839-баптарында әдеттегі жалға беруге арналған мұндай қағидалар жоқ.
ЖК-нің салық есептілігін тапсыруы: бухгалтер нені тексеруі керек
Егер мүлікті ЖК жалға берсе, ең алдымен кәсіпкердің тіркеу мәліметтерін, мәлімделген қызмет түрін және қолданылатын салық режимінің талаптарын тексеру қажет. Содан кейін бухгалтер таңдалған режимге қатысты нормалар бойынша жалдау кірісін тану тәртібін, бастапқы құжаттар тізбесін және салық есептілігін айқындайды.
Практикалық жұмыс тәртібі мынадай болуы мүмкін:
- ЖК-нің тіркеу мәліметтерін және қолданылатын салық режимін тексеру.
- Шарттың нысанасын іс жүзінде берілген мүлікпен салыстыру.
- Жалдау ақысын, кепілдік төлемді, коммуналдық төлемдерді және шығыстар өтемін бөлек көрсету.
- Қолданылатын режим қағидалары бойынша кірісті тану сәтін айқындау.
- Есепке алу құжаттарының ресімделуін және жалға берушінің ҚҚС бойынша мәртебесін тексеру.
- Егер қолданылатын нормаларда көзделсе, операцияны тиісті кезеңнің салық тіркелімі мен есептілігінде көрсету.
Кепілдік төлем ерекше назар аударуды талап етеді. Оның есебін тек атауына қарап айқындауға болмайды: шартта көзделген соманы қайтару, есепке жатқызу және пайдалану талаптары маңызды. Егер депозит кейін жалдау ақысының немесе берешекті өтеудің есебіне бағытталса, есепке жатқызуды құжатпен ресімдеп, бастапқы түсімнен бөлек көрсету керек.
Коммуналдық шығыстарды да шартта тікелей реттеу қажет. Жалға алушы оларды объектіні пайдаланғаны үшін төлеммен бірге жалға берушіге аударған кезде бухгалтер үшін төлемдердің мақсатын ажыратып, растайтын құжаттарды дайындау маңызды. Банк үзінді көшірмесі ақшаның аударылғанын растайды, бірақ есеп айырысулардың құрамын шартпен және бастапқы құжаттармен салыстыру қажет.
Жалға беру және мүлік салығы
Объектіні жалға берген кезде бухгалтер мүліктің меншік иесін анықтайды және мүлік салығы туралы нормалар бойынша кімнің салық төлеуші деп танылатынын тексереді. Жалға алушының үй-жайды немесе өзге мүлікті пайдалану фактісінің өзі салық міндеті кімге жүктелгені туралы қорытынды жасау үшін жеткіліксіз.
Бухгалтер мыналарды тексеруі қажет:
- объектінің кімге тиесілі екенін;
- оның нақты тұлғаның салық салу объектілеріне жататынын;
- объектінің қалай есепке алынғанын және пайдаланылатынын;
- мүліктің тиісті санатына қандай қағидалар қолданылатынын;
- шарт бойынша объектіні күтіп-ұстау шығыстарын кім көтеретінін.
Жалға алушының мүлік салығы сомасын өтеуі туралы шарт талабы тараптар арасындағы есеп айырысуларды айқындайды. Салық төлеушіні, салық базасын, есептеу тәртібін және бюджет алдындағы міндетті орындауды айқындау үшін ҚР СК-нің мүлік салығы туралы арнайы нормалары қажет; 317, 833, 837 және 839-баптар бұл мәселелерді реттемейді.
«мүлік салығын жалға беру» және «мүлік салығы есептілігін тапсыру» деген сұраулар екі түрлі міндетті біріктіреді: объект бойынша салықты есептеу және салық есептілігін ұсыну. Есептеу алдында бухгалтер 2026 жылы қолданыстағы мүлік салығы туралы нормалар бойынша салық төлеушіні, объектіні, салық базасын, қолданылатын есептілік нысанын және есепті кезеңді айқындауы керек.
Алғашқы жалдау ақысына дейін не істеу керек
Есеп айырысу басталғанға дейін тараптар жалдау ақысының мөлшері мен құрамын, есепке жазу кезеңділігін, коммуналдық қызметтерді төлеу тәртібін, кепілдік төлемді қайтару немесе есепке жатқызу талаптарын және жабу құжаттарының тізбесін жазбаша түрде айқындағаны жөн. Егер баға жіктелмей бір сомамен көрсетілсе, бухгалтерге жалдау ақысын, өтемдерді және қосымша қызметтерді ажырату қиынырақ болады.
Жалға берушінің бухгалтері шарт пен объект бойынша бөлек талдамалық есеп жүргізіп, кірісті есепке жазу тәртібін белгілеуі және берешекті бақылауы керек. Жалға алушының бухгалтері контрагенттің өкілеттігін тексеріп, объектіні акт бойынша қабылдауы, шығыстардың мақсатын айқындауы және мәміле талаптарында көзделген құжаттардың болуын бақылауы қажет.
Есептілікті тапсырар алдында салыстырып тексеру жүргізген пайдалы:
- есепке жазылған жалдау сомасы шартқа сәйкес келеді;
- түсімдер мен берешек тиісті кезеңдер бойынша бөлінген;
- депозит ағымдағы жалдау ақысынан бөлінген;
- коммуналдық және пайдалану төлемдері құжаттармен расталған;
- ҚҚС төлеушінің мәртебесі операция жасалған күнге белгіленген;
- мүлік объектісі бойынша міндеттемелер жалдау кірісіне салық салудан бөлек қаралған;
- 2026 жылы қолданыстағы нысандар мен қағидалар пайдаланылған.
Егер шарт кезеңнің ортасында өзгерсе, қосымша келісімді ақының іс жүзінде өзгерген күнімен салыстыру қажет. Құжатпен ресімделместен жаңа сомада жасалған төлем шарт талаптары, бастапқы құжаттар және есеп деректері арасында алшақтықтар туғызады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жалға берген кезде қандай салықтар төленеді? — Барлық жалға берушілер үшін бірыңғай жауап жоқ. 2026 жылы жалға берушінің мәртебесін, мүліктің түрін және салық режимін ескере отырып, кіріске салық салуды, мүлік объектісі бойынша міндеттемелерді және ҚҚС қолдануды бөлек айқындау қажет. ҚР СК-нің 317, 833, 837 және 839-баптары әдеттегі жалға беру үшін бұл қағидаларды белгілемейді.
ЖК мүлікті жалға бере ала ма? — Операцияны салықтық есепке алу үшін оны ЖК-нің тіркеу мәліметтерімен, мәлімделген қызмет түрімен және 2026 жылы қолданылатын салық режимінің талаптарымен салыстыру қажет. ҚР СК-нің ұсынылған арнайы нормалары ЖК-нің мүлікті жалға беруін реттемейді.
Жалға берілген объект бойынша мүлік салығын кім төлейді? — Салық төлеуші объектіге құқықтарды және мүлік санатын ескере отырып, ҚР СК-нің мүлік салығы туралы арнайы нормалары бойынша айқындалады. Шартта көзделген өтем тараптардың есеп айырысуларына жатады және өздігінен салық төлеушіні айқындамайды.
Кепілдік төлемге кіріс ретінде салық салына ма? — Есепке алу үшін соманы қайтару, есепке жатқызу және іс жүзінде пайдалану талаптары маңызды. Шартта және есепте кепілдік төлемді ағымдағы жалдау ақысынан бөлек көрсету, ал есепке жатқызылған кезде оның мақсатының өзгеруін құжатпен ресімдеу қажет.
Жалдау ақысына ҚҚС есептеу керек пе? — 2026 жылы бухгалтер жалға берушінің ҚҚС бойынша мәртебесін және нақты операцияға қатысты нормаларды тексереді. ҚР СК-нің 833-бабы 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін берілген ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы өтініштер мен талаптарға, ал 839-бабы жекелеген инвестициялық келісімшарттар бойынша шикізат пен материалдар импортын ҚҚС-тан босатуға қатысты; бұл баптар әдеттегі жалға беруге ҚҚС есептеу тәртібін белгілемейді (ҚР СК-нің 833, 839-баптары).
Дереккөздер
- ҚР СК 2026, 317-бап — жер қойнауын пайдаланушының қазақстандық кадрларды оқытуға және өңірлердің әлеуметтік саласын дамытуға жұмсаған шығыстарын шегеру.
- ҚР СК 2026, 833-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы өтініштер мен талаптарды қараудың өтпелі тәртібі.
- ҚР СК 2026, 837-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған жекелеген инвестициялық келісімшарттар мен келісімдердің талаптарын сақтау.
- ҚР СК 2026, 839-бап — жекелеген инвестициялық келісімшарттар бойынша шикізат пен материалдар импортын ҚҚС-тан босатуды сақтау.