ҚҚС өздігінен сатылмайды: 2026 жылы салық ҚҚС төлеушінің тауарларды, жұмыстарды немесе көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша салық салынатын айналымына байланысты туындайды (ҚР СК 449-бабы), ал негізгі мөлшерлеме 16% құрайды. Тауарды сату, меншік құқығын беру, жұмыстарды орындау және қызметтер көрсету өткізу бойынша айналымға жатады (ҚР СК 452-бабы).
«ҚҚС сату» деген сұрау нені білдіреді
Іскерлік хат алмасуда «ҚҚС сату» тіркесі кейде тауарды, жұмысты немесе көрсетілетін қызметті ҚҚС-пен әдеттегі сатудың қысқартылған атауы ретінде қолданылады. Мұндай жағдайда сатушы өзінің ҚҚС төлеуші мәртебесін және операцияның сипатын ескере отырып, өткізу құны мен салық сомасын көрсетеді.
ҚҚС-ты дербес тауар немесе шаруашылық операциясыз сатып алушыға берілетін жеке сома ретінде қарастыруға болмайды. Салықтық салдарлар ҚР СК-де көрсетілген салық салынбайтын айналымды қоспағанда, ҚҚС төлеуші жасаған тауарларды, жұмыстарды немесе көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналыммен байланыстырылады (ҚР СК 449-бабы).
Тауарларды өткізу бойынша айналымға сату және меншік құқығын беру, экспорттау, тиеп жөнелту, оның ішінде бөліп төлеу шартымен немесе басқа тауарларға, жұмыстарға не көрсетілетін қызметтерге айырбастау, өтеусіз беру, мүлікті қаржылық лизингке құнының белгіленген бөлігі шегінде беру және Кодексте аталған басқа да операциялар кіреді. Жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналым жұмыстарды орындау мен қызметтер көрсетуді, оның ішінде өтеусіз орындау мен көрсетуді, сондай-ақ тауарды өткізуден өзгеше сыйақы үшін жүзеге асырылатын өзге де қызметті қамтиды (ҚР СК 452-бабы).
Сондықтан бухгалтер «ҚҚС сату» деген тұжырымды емес, мәміленің мазмұнын тексеруі керек:
- қандай тауар берілді, қандай жұмыс орындалды немесе қандай қызмет көрсетілді;
- сатушы кім және ол ҚҚС төлеуші болып табыла ма;
- меншік құқығы берілді ме, тауар тиеп жөнелтілді ме немесе міндеттеме орындалды ма;
- шарт, жүкқұжат, акт, шот-фактура және есеп деректері бір-біріне сәйкес келе ме;
- айналымға негізгі мөлшерлеме қолданыла ма немесе өзге тәртіп көзделген бе.
ҚҚС сомасы бөлек көрсетілген құжаттарды ресімдеу өткізудің нақты мазмұнына сәйкес келуге тиіс. Сатып алушы үшін салық сомасы көрсетілген құжаттың өзі ғана жеткіліксіз: сатып алу туралы мәліметтер шартпен, бастапқы құжаттармен және операцияның нақты мән-жайларымен сәйкес келуге тиіс.
2026 жылы ҚҚС-пен сатуды қалай ресімдеу керек
Алдымен сатушының салықтық мәртебесі анықталып, операция сараланады. Егер ҚҚС төлеуші тауарды, жұмысты немесе көрсетілетін қызметті өткізу бойынша айналым жасаса және бұл айналым салық салынбайтын айналымға жатпаса, ол салық салынатын айналым деп танылады (ҚР СК 449-бабы). Негізгі мөлшерлеме бойынша салық салынатын операцияға 2026 жылы 16% қолданылады.
Содан кейін шарт талаптары бойынша және іс жүзінде нақты не болғаны анықталады: меншік құқығының берілуі немесе тауардың тиеп жөнелтілуі, жұмыстың орындалуы, қызметтің көрсетілуі не Кодексте өткізу бойынша айналымға жатқызылған басқа операция (ҚР СК 452-бабы). Шартта келісілген бағаға ҚҚС кіретіні не кірмейтіні нақты көрсетілгені жөн.
Егер баға ҚҚС-сыз белгіленсе, негізгі мөлшерлеме бойынша салық салықсыз құн × 16% формуласы бойынша есептеледі. Егер тараптар салық енгізілген қорытынды құнды келіссе, ҚҚС мына формула бойынша бөлініп көрсетіледі: ҚҚС-пен құн × 16 / 116. Бұл формулалар нақты айналымның салық режимі анықталғаннан кейін қолданылады.
Өткізуді есепте көрсетпес бұрын бухгалтерге мынадай дәйекті тексеру жүргізген пайдалы:
- Шарттың нысанасын іс жүзінде берілген тауармен, орындалған жұмыспен немесе көрсетілген қызметпен салыстыру.
- Операция жасалған күнді және сол күні қолданылған нормаларды тексеру.
- Сатушының салықтық мәртебесін анықтау.
- Операцияны тауарды, жұмысты немесе көрсетілетін қызметті өткізу ретінде саралау.
- Барлық құжаттардағы атауды, санды, бағаны және ҚҚС сомасын салыстырып тексеру.
- Операцияның салық салынатын немесе салық салынбайтын айналымға жататынын анықтау.
- Келісілген құжаттар жиынтығы негізінде өткізу мен салықты есепте көрсету.
Мөлшерлемені номенклатура карточкасынан немесе бұрынғы құжаттан механикалық түрде көшіруге болмайды. Егер шартта, бастапқы құжатта және есеп жүйесінде әртүрлі сомалар көрсетілсе, салық есептілігі жасалғанға дейін құжаттар мен есеп деректерін мәміленің нақты талаптарына сәйкестендіру қажет.
Автокөлікті, макулатураны және металл сынықтарын сатудан алынатын ҚҚС
Автокөлік сатылған кезде тауарға меншік құқығы беріледі, сондықтан мұндай операция тауарларды өткізу бойынша айналымға жатады (ҚР СК 452-бабы). ҚҚС туралы бөлімнің мақсаттары үшін негізгі құралдар да тауарларға жатады (ҚР СК 449-бабы). Салықтық нәтиже сатушының мәртебесі және нақты айналымның салық салынатын айналым болып табылатыны ескеріле отырып анықталады.
Егер автокөлікті ҚҚС төлеуші өткізсе, бухгалтер операцияның салық салынатын айналымның жалпы анықтамасына сәйкестігін белгілейді: оған салық салынбайтын айналымды қоспағанда, ҚҚС төлеушінің тауарларды өткізу бойынша айналымы жатады (ҚР СК 449-бабы). Сату құжаттары автокөліктің іс жүзінде берілуін, оның құнын және мәміле талаптарын көрсетуге тиіс.
Макулатураны немесе металл сынықтарын өткізу кезінде де тауар сатылады не оған меншік құқығы өзгеше түрде беріледі, яғни тауарларды өткізу бойынша айналым жасалады (ҚР СК 452-бабы). Салық салу тәртібін анықтау үшін бухгалтер қалдықтардың тұрмыста қолданылатын атауын ғана емес, мүліктің нақты атауы мен сипаттамаларын, сатушының мәртебесін және операцияның мазмұнын негізге алуы қажет.
Бұл санаттар үшін іс жүзінде берілгенін растайтын құжаттар: шарт, акт немесе жүкқұжат, саны мен бағасы туралы мәліметтер, ал қажет болған жағдайда мүліктің немесе шикізаттың түрін сәйкестендіруге мүмкіндік беретін құжаттар айрықша маңызды. Төлем мақсатындағы «макулатура» немесе «металл сынықтары» деген атау өздігінен өткізудің барлық талаптарын ашпайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
ҚҚС-ты тауарсыз, жұмыссыз немесе көрсетілетін қызметсіз заңды түрде сатуға бола ма? — ҚҚС дербес тауар болып табылмайды. Салық салынбайтын айналымды қоспағанда, ҚҚС төлеушінің тауарларды, жұмыстарды немесе көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналымы салық салынатын айналым деп танылады (ҚР СК 449-бабы).
2026 жылы тауар сату кезінде қандай мөлшерлеме қолданылады? — ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% құрайды. Есептеу алдында операцияның салық салынатын айналым болып табылатынын және оған негізгі мөлшерлеменің қолданылатынын анықтау керек.
Автокөлікті сатуға ҚҚС салына ма? — Автокөлікті сату меншік құқығын беруді көздейтіндіктен, тауарды өткізу бойынша айналым болып табылады (ҚР СК 452-бабы). Салық салу мәселесі сатушының мәртебесі және айналымның ҚР СК 449-бабының қағидалары бойынша саралануы ескеріле отырып шешіледі.
Макулатураны немесе металл сынықтарын сату әрқашан ҚҚС-сыз жүзеге асырыла ма? — Мұндай қорытындыны мүліктің атауына ғана сүйеніп жасауға болмайды. Сату немесе меншік құқығын өзгеше түрде беру тауарды өткізу бойынша айналымға жатады (ҚР СК 452-бабы), содан кейін нақты айналымның ҚР СК 449-бабы бойынша салық салынатын айналым болып табылатыны анықталады.
ҚҚС салынатын операцияның құжаттарында сатып алушы нені тексеруі керек? — Нақты сатып алуды шартпен және бастапқы құжаттармен салыстырып, сатушының салықтық мәртебесін, тауардың, жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтің сипаттамасын, құнын және көрсетілген ҚҚС сомасын тексеру керек.