Баланс активі — бухгалтерлік баланстың ұйымның мүлкі, ақшасы, талап ету құқықтары және басқа да ресурстары олардың баланстық бағасымен көрсетілетін бөлігі. «Баланс активі» сұрауы әдетте активтердің құрамын, оларды көрсету қағидаларын және пассивпен байланысын іздеуді білдіреді. Қазақстандағы бухгалтер үшін көрсеткіштерді есептілік жолдары бойынша дұрыс бөлу ғана емес, әрбір қалдықты бастапқы құжаттармен, есеп тіркелімдерімен, салыстырып тексеру нәтижелерімен және қолданылатын есеп саясатымен растау да маңызды.
Бухгалтерлік баланс: актив пен пассив
Бухгалтерлік баланстың активі мына практикалық сұраққа жауап береді: есепті күні ұйымның есебінде қандай ресурстар бар. Пассив олардың қалыптасу көздерін — міндеттемелер мен капиталды көрсетеді. Сондықтан «баланстағы актив» немесе «баланстың активі мен пассиві» деген тіркестерді бірге қарастырған жөн: екі бөліктің қорытынды көрсеткіштері өзара сәйкес келуге тиіс.
Тараптардың теңдігі өздігінен есептің дұрыстығын әлі растамайды. Қате жалпы теңгерімді бұзбастан, активке де, пассивке де бір мезгілде әсер етуі мүмкін. Мысалы, бухгалтер мыналарды бөлек тексеруі қажет:
- есепті күні объектінің немесе талап ету құқығының бар-жоғын;
- көрсеткіштің дәл есептілік беретін ұйымға тиесілі екенін;
- есепке алу санатының дұрыс таңдалғанын;
- бағалаудың құжаттармен және есептеулермен расталғанын;
- баланстық құнға әсер ететін мән-жайлардың ескерілгенін;
- іс жүзінде шығып қалған объектілердің есепте қалып қоймағанын.
Жекелеген салалық нысандарда неғұрлым егжей-тегжейлі қағидалар белгіленуі мүмкін. Мәселен, микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйымдар үшін нысанға берілген түсіндірмелерде кейбір қаржы активтерін есептелген кірістерді ескере отырып және қалыптастырылған резервтерді (провизияларды) шегергеннен кейін баланстық құны бойынша көрсету көзделген. Бұл талаптар аталған ұйымдар тобына және нақты есептілік нысанына қатысты, сондықтан оларды кез келген компанияға автоматты түрде қолдануға болмайды.
Салықтық есепке алу мақсатында тіркелген активтердің жеке ұғымы қолданылады. Оларға, атап айтқанда, бухгалтерлік есепке келіп түскен кезде есепке алынған және есепті және (немесе) болашақ кезеңдерде кіріс алуға бағытталған қызметте пайдалануға арналған негізгі құралдар, жылжымайтын мүлікке инвестициялар, материалдық емес және биологиялық активтер жатады. Бұл ретте Салық кодексінде мүлік пен операциялардың жекелеген түрлері үшін арнайы ерекшеліктер мен қағидалар көзделген (ҚР СК 275-бабы). Сондықтан баланстағы объектілердің бухгалтерлік жіктелуін және олардың салықтық есепке алу үшін саралануын тиісті есептің мақсаттарын ескере отырып жүргізген жөн.
Бухгалтерлік баланс активінің құрылымы
«Бухгалтерлік баланс бухгалтерлік баланс активінің құрылымы» сұрауы ресурстарды олардың экономикалық мазмұны мен қабылданған есептілік нысаны бойынша топтастыруға байланысты. Іс жүзінде бухгалтер алдымен шоттар бойынша қалдықтарды жинайды, содан кейін олардың мазмұнын тексереді және тек осыдан кейін сомаларды баланстың тиісті көрсеткіштеріне көшіреді.
Ұйымның қызметіне және қолданылатын есептілік нысанына қарай активте мыналар көрсетілуі мүмкін:
- ақша және оның баламалары;
- дебиторлық берешек;
- қорлар;
- негізгі құралдар;
- қаржы активтері;
- материалдық емес және өзге де активтер.
Мұндай тізім ресми есептілік нысаны мен ұйымның есеп саясатын алмастырмайды. Бір объектіні тек шоттың атауына қарай белгілі бір жолға жатқызуға болмайды: оның нақты мақсатын, тану талаптарын және бағалау тәсілін ескеру қажет.
Баланстағы материалдық емес активтер ерекше мұқият тексеруді талап етеді. Шарттың, тіркеудің немесе төлемнің болуы өздігінен шығындарды жеке актив ретінде көрсету керектігін әрдайым білдірмейді. Бухгалтер қандай объектінің алынғанын, ұйымға қандай құқықтардың тиесілі екенін, оның объектіні пайдалануды бақылай алатынын және тиісті шығындардың қалай есепке алынуға тиіс екенін анықтауы керек. Егер тануға нақты негіз болмаса, қажетті қаржылық нәтижені сақтау үшін ғана соманы активке жатқызуға болмайды.
Бухгалтерлік баланс активі мен пассивінің құрылымы есеп тіркелімдерімен және түсіндірме ақпаратпен салыстырмалы болуға тиіс. Есептілікті жасау алдында әрбір елеулі жолдың толық жазбасын дайындаған пайдалы: оның қандай шоттардан қалыптастырылғаны, қалдыққа қандай контрагенттер немесе объектілер кіретіні және соманың қандай құжаттармен расталғаны көрсетіледі.
Баланс активтерін талдау және қалдықтарды тексеру
Баланс активтерін талдау қорытынды сомаларды салыстырудан емес, көрсеткіштердің сапасын бағалаудан басталады. Егер елеулі актив пайдаланылмаса, оның құны расталмаса немесе берешекті өндіріп алу қиын болса, ол ұйымның жағдайын жақсартпауы мүмкін. Сондықтан бухгалтерге жауапты бөлімшелермен бірге ресурстардың құрамы мен жай-күйін бағалаған жөн.
Практикалық тексеру мыналарды қамтуы мүмкін:
- Бастапқы қалдықтарды бұрын жасалған есептілік деректерімен салыстыру.
- Айналымдар мен соңғы қалдықтарды есеп тіркелімдерімен салыстырып тексеру.
- Мүлікті сатып алу, жылжыту және есептен шығару жөніндегі бастапқы құжаттарды тексеру.
- Контрагенттермен есеп айырысуларды салыстырып тексеру және бұрыннан келе жатқан дебиторлық берешекті талдау.
- Түгендеу материалдары бойынша мүліктің нақты бар-жоғын тексеру.
- Баланстық бағалауды түзету негіздерін талдау.
- Есептілікті дайындау кезінде келіп түскен оқиғалар мен құжаттарды бақылау.
«Баланстағы таза активтер» ұғымын активтің бір жолымен шектеуге болмайды. Әдетте бұл есептеу кезінде активтер ғана емес, ескерілетін міндеттемелер де маңызды болатын есептік көрсеткішті білдіреді. Формула мен көрсеткіштердің құрамын нақты ұйымға және есептеу мақсатына қолданылатын нормадан немесе әдістемеден алу қажет. Мұндай есептеуді кез келген екі қорытындының жай айырмасымен алмастыру тәуекелді.
Мамандандырылған есептілік үшін егжей-тегжейлі көрсетуге қойылатын жеке талаптар қолданылады. Микроқаржы ұйымдарына, кредиттік серіктестіктерге және ломбардтарға арналған қағидаларда жай және артықшылықты акциялар, салымдар, пайлар және облигациялар бойынша деректерді ұсыну көзделген. Тиісті нысанда бағалы қағаздардың саны, қатысу үлесі және мәміленің тіркелген күні не меншік құқығының туындаған күні де көрсетіледі. Мәліметтер болмаған жағдайда нысан нөлдік мәндермен ұсынылады. Бұл ережелер дәл реттеуші белгілеген мәнмәтінде қолданылады.
Активтерді баланстан есептен шығару
«Баланс активін есептен шығару» және «баланс активтерін есептен шығару» сұраулары әдетте объект жоғалғанда, шығып қалғанда, бұдан былай пайдаланылмағанда немесе есептегі қалдық күмән туғызғанда пайда болады. Алайда балансты тазарту ниетінің өзі есептен шығаруға жеткілікті негіз болып табылмайды.
Операцияны көрсеткенге дейін бухгалтер объектімен не болғанын анықтап, растайтын құжаттарды алуға, шарт талаптары мен қолданылатын есепке алу қағидаларын тексеруге тиіс. Жағдайға қарай түгендеу нәтижелері, объектінің есептен шығарылуы немесе жай-күйі туралы акт, беру, сату, жою, құқықты тоқтату туралы құжаттар не берешекті өндіріп алу жөніндегі материалдар қажет болуы мүмкін.
Объектіні есептен шығаруды, оның баланстық бағасын өзгертуді және резерв құруды ажырата білу маңызды. Бұлар негіздері әртүрлі бөлек есеп оқиғалары. Активті есепте ұзақ уақыт тұрғаны үшін ғана автоматты түрде есептен шығаруға болмайды, сол сияқты нақты мән-жайларды тексермей оның бұрынғы құнын сақтауға да болмайды.
Операцияны ресімдегеннен кейін онымен байланысты көрсеткіштерді: контрагенттермен есеп айырысуларды, салықтарды, жинақталған құн түзетулерін, кірістерді немесе шығыстарды, сондай-ақ есептіліктегі тиісті ақпаратты ашып көрсетуді тексеру қажет. Нақты тәртіп активтің түріне және ұйымға қолданылатын қағидаларға байланысты айқындалады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бухгалтерлік баланстың активі нені білдіреді? — Бұл ұйымның есепті күнгі есепке алынған ресурстары көрсетілетін баланс бөлігі. Әрбір көрсеткіш құжаттамалық және есептік тұрғыдан негізделуге тиіс.
Активтің пассивтен айырмашылығы неде? — Актив ұйымның ресурстарын, ал пассив олардың қалыптасу көздеріне байланысты міндеттемелер мен капиталды көрсетеді. Екі тарапты бірге талдау қажет.
Материалдық емес активтер баланстың қай жерінде көрсетіледі? — Егер қолданылатын тану талаптары орындалса және ұйымның құқықтары расталса, олар активтердің тиісті санатында көрсетіледі. Нақты жолды қолданыстағы есептілік нысаны бойынша таңдау керек.
Пайдаланылмайтын активті баланстан есептен шығаруға бола ма? — Пайдаланылмау фактісінің өзі жеткіліксіз. Есептен шығару немесе бағалауды өзгерту негізін анықтап, растайтын құжаттарды ресімдеу қажет.
Таза активтерді қалай есептеуге болады? — Нақты мақсат пен ұйым санаты үшін белгіленген әдістемені қолдану керек. Қолданылатын қағидаларды тексермей жасалған әмбебап есептеу қате нәтиже беруі мүмкін.
Дереккөздер
- Микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйымның есептілікті ұсыну қағидалары
- Микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйымдардың есептілік нысандарына енгізілген өзгерістер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 275-бап «Тіркелген активтер»