2026 жылы салықтарды аудармайтын ЖК ең алдымен салық салынатын кіріс сомасының туындағанын және оның дұрыс есептелгенін анықтауы тиіс: жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК үшін ол Кодексте көзделген азайтулар мен салықтық шегерімдер ескеріле отырып, салық салынатын кірістен айқындалады (ҚР СК 411-бабы). Осыдан кейін бухгалтер есеп-қисапты есептілікпен және бюджетпен есеп айырысулармен салыстырады.
ЖК салық төлемесе: тексеруді неден бастау керек
«ЖК салық төлемейді» деген сөз әртүрлі жағдайларды сипаттауы мүмкін. Бір жағдайда кәсіпкер уақытша кіріс алмайды, екінші жағдайда есептелген салықты аудармайды, үшінші жағдайда салық салынатын соманы айқындау кезінде азайтуларды немесе салықтық шегерімдерді қолданады. Бухгалтер үшін бұлар әртүрлі мән-жайлар, сондықтан тексеруді өз бетінше белгіленген төлемнен емес, есепке алу деректері мен міндеттемелер есебін тексеруден бастау керек.
Мыналарды рет-ретімен анықтау қажет:
- ЖК тіркеуі қолданыста ма;
- қандай салық салу режимі қолданылады;
- тексерілетін кезеңде кәсіпкерлік қызмет жүргізілді ме;
- салықтық есепке алуға енгізілген кірістер мен өзге де көрсеткіштер болды ма;
- есептілік көрсеткіштері бастапқы құжаттар мен есепке алу тіркелімдеріне сәйкес келе ме;
- бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйінде есептелген сомалар, берешек немесе алшақтықтар бар ма;
- азайтулар мен салықтық шегерімдер қолданылды ма және олар есеп-қисапта тиісті түрде көрсетілді ме.
Төлемнің болмауы өздігінен оның себебін түсіндірмейді. Есептеу қорытындысы бойынша төленуге тиіс сома болмауы мүмкін, бірақ керісінше жағдай да кездеседі: міндеттеме есептілікте көрсетілгенімен, орындалмаған. Қорытынды режимді, есептілікті, есепке алу деректерін және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйін салыстырғаннан кейін жасалады.
Жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК үшін 411-бап салық салынатын соманы айқындау тәртібін белгілейді: ҚР СК 393-бабының қағидалары бойынша айқындалған ЖК-нің салық салынатын кірісінен 400-бапта көзделген кірісті азайтулар және ҚР СК 401-бабында көрсетілген салықтық шегерімдер шегеріледі. Сондай-ақ есеп-қисапқа салық агентінде пайда болған шегерімдердің тиісті асып кетуі және Кодексте аталған жағдайларда салық агенті қолданбаған шегерім сомасы енгізіледі (ҚР СК 411-бабы).
Егер есепке алу тұрақты жүргізілмесе, банк операциялары, қолма-қол есеп айырысулар, бастапқы құжаттар және тапсырылған есептілік бойынша мәліметтерді қалпына келтіру қажет. Кәсіпкерлік кірісті банк шотына түскен түсімдердің жалпы сомасы бойынша ғана айқындауға болмайды: бухгалтер әрбір операцияның мақсатын және оның салықтық есепке алуда көрсетілуін анықтауы қажет.
ЖК жұмыс істемесе, салық төлемеуге бола ма
Ағымдағы операциялардың болмауы мен ЖК мәртебесінің тоқтатылуы — әртүрлі мән-жайлар. Егер кәсіпкер тапсырыс қабылдауды тоқтатса немесе уақытша түсім алмаса, бухгалтер тиісті кезеңдегі нақты көрсеткіштерді анықтап, оларды қолданылатын режимнің талаптарымен салыстырады.
Іс жүзіндегі әрекет тәртібі мынадай:
- Қызмет нақты жүргізілмеген кезеңді анықтау.
- Осы кезеңдегі банк үзінді көшірмелерін, кассалық құжаттарды, шарттарды, актілерді, жүкқұжаттарды және өзге де құжаттарды тексеру.
- Салықтық есепке алуда көрсетілуге тиіс кірістер мен басқа да көрсеткіштердің болған-болмағанын анықтау.
- Нақты деректерді бұрын тапсырылған есептілікпен салыстыру.
- Есептелген сомалар мен бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйін тексеру.
- Анықталған алшақтықтарды тіркеп, расталған деректер негізінде есептілік пен төлемдер бойынша әрекеттерді белгілеу.
Иесі шотты немесе кассаны пайдалануды не жаңа шарттар жасасуды тоқтатқаны үшін ғана ЖК жабылды деп санауға болмайды. Операциялардың болмауы белгілі бір кезеңдегі қызметті сипаттайды, бірақ кәсіпкердің тіркеу мәртебесінің тоқтатылғанын өздігінен растамайды.
Егер берешек анықталса, алдымен оның неден тұратынын және қай кезеңде пайда болғанын анықтау керек. Сома тапсырылған есептілікпен, есепке алу тіркелімдерімен және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйімен салыстырылады. Мұндай тәсіл есепке алудағы немесе есептіліктегі қатені есептелгенімен, орындалмаған міндеттемеден ажыратуға мүмкіндік береді.
Жалпыға бірдей белгіленген тәртіп кезінде түсімдердің болмауын белгіленген есептеу формуласынан бөлек бағалауға болмайды. ЖК-нің салық салынатын сомасы бір банктік түсімнің бар немесе жоқ болу фактісі бойынша ғана емес, көзделген азайтулар мен шегерімдер ескеріле отырып, салық салынатын кіріс негізінде айқындалады (ҚР СК 411-бабы).
Кәсіпкердің мүгедектігі болса, жеңілдік бар ма
ҚР СК 411-бабы мүгедектік белгісі бойынша ЖК-ні салықтардан бөлек толық босатуды белгілемейді. Жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын кәсіпкер үшін бұл бап Кодекстің басқа баптарында белгіленген азайтулар мен салықтық шегерімдерді ескере отырып, салық салынатын кіріс сомасын есептеуді көздейді (ҚР СК 411-бабы).
Сондықтан 411-баптың 2-тармағына ғана 5000 АЕК мөлшеріндегі шегерім туралы норма ретінде сілтеме жасау дұрыс емес: осы баптың мәтінінде мұндай мөлшер мен мүгедектігі бар адамдарға арналған жеке негіз жоқ. 2-тармақ ЖК-нің салық салынатын кіріс сомасын айқындау формуласын сипаттайды және ҚР СК 400-бабындағы азайтулар мен 401-бабындағы салықтық шегерімдерге сілтеме жасайды (ҚР СК 411-бабы).
Бухгалтер нақты шегерімді тиісті шегерім туралы нормада көзделген негіз бен мөлшер бойынша ғана көрсетеді. Қорытынды салық салынатын сома жалпыға бірдей белгіленген режимдегі ЖК үшін белгіленген тәртіпке сәйкес болуы үшін жұмыс есебінде салық салынатын кірісті, қолданылған азайтуларды және әрбір салықтық шегерімді бөлек көрсету керек.
Егер шегерімдердің бір бөлігі салық агентінде пайда болса немесе қолданылмаса, есептеу кезінде Кодексте көзделген тәртіпке жататын сомалар ғана ескеріледі. 411-бап формулаға салықтық шегерімдердің тиісті асып кетуін және салық агенті қолданбаған, ҚР СК 409-бабының 2-тармағында көрсетілген шегерім сомасын тікелей енгізеді (ҚР СК 411-бабы).
Мүлік салығы және көлік салығы: олар неге бөлек тексеріледі
«Мүлік салығын төлемеймін» және «көлік салығын төлемеймін» деген сұрауларды 411-бап бойынша ЖК-нің салық салынатын кіріс сомасын есептеумен шектеуге болмайды. Бұл бап жеке тұлғаның өз бетінше салық салуына жататын кірісін және бөлек жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК-нің салық салынатын кіріс сомасын айқындауды реттейді (ҚР СК 411-бабы).
Мүлік бойынша бухгалтер құқық белгілейтін және тіркеу құжаттарын, құқықтың туындаған және тоқтатылған күндерін, объект туралы мәліметтерді және есептелген сомалар деректерін салыстырады. Көлік бойынша тіркеу, меншік иесі және иелену кезеңі туралы мәліметтер салыстырылады. Хабарламаның немесе әдеттегі төлемнің болмауы есеп айырысулардың жай-күйін өздігінен түсіндірмейді.
Егер кәсіпкер есептелген соманы қате деп санаса, тіркеу мәліметтерін, объектінің құжаттарын және салықтық есепке алу деректерін салыстыру қажет. Алшақтық болған жағдайда алдымен нақты қай деректерде қате кеткені анықталып, содан кейін ғана міндеттеме сомасы белгіленеді. Өз бетінше таңдалған төлем объект туралы мәліметтерді түзетпейді және нақты берешекті өтемеуі мүмкін.
Мұндай объектілер бойынша есеп-қисапты кәсіпкерлік кірістің салық салынатын сомасының есебінен бөлек жүргізу керек. Бұл әртүрлі міндеттемелердің көрсеткіштерін араластырмауға және есеп айырысулардың жай-күйінде әрбір соманың қандай себеппен пайда болғанын анық көруге мүмкіндік береді.
Төлем жасалмағаны анықталғанда бухгалтер не істеуі керек
Жұмысты төрт кезеңге бөлу ыңғайлы: диагностика, есепке алуды қалпына келтіру, салыстырып тексеру және белгіленген міндеттемелерді орындау.
Диагностика. Қолданылатын режимді, тексерілетін кезеңдерді, ЖК-нің тіркеу мәртебесін, нақты операцияларды, мәлімделген азайтулар мен салықтық шегерімдерді тіркеңіз. Жалпыға бірдей белгіленген тәртіп үшін ҚР СК 411-бабында көзделген салық салынатын соманы есептеу реттілігін бөлек тексеріңіз.
Есепке алуды қалпына келтіру. Банк үзінді көшірмелерін, шарттарды, чектерді, актілерді, жүкқұжаттарды, есепке алу тіркелімдерін және бұрын тапсырылған нысандарды жинаңыз. Операцияларды кезеңдер бойынша бөліп, олардың мазмұнын құжаттар негізінде анықтаңыз. Жеке аударымдар мен кәсіпкерлік операцияларды олардың құжатпен расталған мақсаты бойынша ажырату қажет.
Салыстырып тексеру. Есепке алуды есептілікпен және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйімен салыстырыңыз. Әрбір алшақтық бойынша ол қатысты бастапқы құжатты, есепке алу көрсеткішін және есептілік жолын анықтаңыз. Қолданылған азайтулар мен шегерімдер есеп-қисапта ретімен көрсетілуі тиіс: 411-бап оларды жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК-нің салық салынатын кірісінен шегеруді көздейді (ҚР СК 411-бабы).
Орындау. Міндеттеме сомасын анықтағаннан кейін оны бұрын жүргізілген төлемдермен және бюджетпен есеп айырысу деректерімен салыстырыңыз. Содан кейін расталған міндеттемені орындап, есепке алу мен есептілікті белгіленген көрсеткіштерге сәйкестендіріңіз. Егер кәсіпкер жұмысын тоқтатса, оның тіркеу мәртебесі туралы мәселе бөлек ресімделеді.
Бухгалтердің негізгі міндеті — міндеттеменің туындағанын, оның қай кезең үшін есептелгенін және дұрыс көрсетілгенін анықтау. Жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК үшін бастапқы негіз салық салынатын кіріс болып табылады, содан кейін Кодексте көзделген азайтулар мен салықтық шегерімдер қолданылады (ҚР СК 411-бабы). Есептіліктегі сомалар жұмыс есебімен және растаушы құжаттармен сәйкес келуі тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
ЖК кіріс алмаса, мүлде ештеңе төлемеуге бола ма? — Түсімдердің болмау фактісінің өзі барлық міндеттемелер бойынша жауап бермейді. Тиісті кезең үшін салықтық есепке алу көрсеткіштерін, қолданылатын режимді, есептілік деректерін және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйін анықтау керек. Жалпыға бірдей белгіленген тәртіп кезінде салық салынатын сома ҚР СК 411-бабының формуласы бойынша айқындалады.
Екінші топтағы мүгедектігі бар ЖК салықтардан толық босатыла ма? — ҚР СК 411-бабы мұндай толық босатуды белгілемейді. Ол жалпыға бірдей белгіленген тәртіпті қолданатын ЖК-нің салық салынатын кіріс сомасын есептеу тәртібін айқындайды және Кодекстің басқа нормаларында белгіленген азайтулар мен салықтық шегерімдерді қолдануды көздейді (ҚР СК 411-бабы).
411-бапта 5000 АЕК мөлшеріндегі шегерім көзделген бе? — Жоқ, 411-баптың мәтінінде мұндай мөлшер көрсетілмеген. Осы баптың 2-тармағы ҚР СК 400-бабы бойынша кірісті азайтуларға және 401-бабы бойынша салықтық шегерімдерге сілтеме жасайды (ҚР СК 411-бабы).
ЖК жұмыс істемесе, ол жабылды деп есептеле ме? — Тапсырыстардың, түсімнің немесе шот бойынша операциялардың болмауының өзі тіркеу мәртебесінің тоқтатылғанын растамайды. Кезеңдегі нақты қызмет пен тіркеу мәртебесі бөлек көрсетіліп, бөлек тексеріледі.
Мүлік немесе көлік салығы неге есептелмеген? — Себеп тіркеу мәліметтерін, объектінің құжаттарын, меншік иесін, иелену кезеңін және бюджетпен есеп айырысу деректерін салыстыру арқылы анықталады. 411-бап бойынша кәсіпкерлік кірістің салық салынатын сомасын есептеу бұл мәселені алмастырмайды.
Шамамен алынған соманы төлеп, кейін анықтауға бола ма? — Алдымен есепке алуды қалпына келтіріп, соманы расталған деректер бойынша анықтау керек. Өз бетінше белгіленген төлем міндеттеме сомасына сәйкес келмеуі және есептіліктегі немесе объект туралы мәліметтердегі қатені жоймауы мүмкін.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 411-бап «Жеке тұлғаның дербес салық салуына жататын жеке тұлғаның салық салынатын кірісін айқындау».