ХҚЕС бойынша есептілік дегеніміз не
Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттары (ХҚЕС) бойынша есептілік — қолданылатын халықаралық стандарттарға сәйкес дайындалған қаржылық есептілік. Ол ұйымның қаржылық жағдайын, қаржылық нәтижелерін және ақша қаражатының қозғалысын көрсетеді, сондай-ақ пайдаланушыларға оның қызметін түсіну үшін қажетті түсіндірмелер мен ақпаратты ашып көрсетуді қамтиды.
Қазақстанда қолданылатын стандарт ұйымның санатына және заңнама талаптарына байланысты. Ірі ұйымдар мен жария мүдделі ұйымдар, әдетте, қаржылық есептілікті ХҚЕС бойынша, орта кәсіпкерлік субъектілері — шағын және орта бизнеске арналған ХҚЕС бойынша, ал шағын кәсіпкерлік субъектілері, егер заңда өзгеше көзделмесе, ұлттық стандарт бойынша жасайды.
Сондықтан есептілік бойынша жұмысты қолданылатын стандартты, есепті кезеңді және есептілік құрамын айқындаудан бастау керек. Одан кейін бастапқы есепке алу деректерін тексеріп, қолданылатын есепке алу қағидалары мен тиісті стандарт талаптарының арасындағы елеулі айырмашылықтарды анықтап, негізделген түзетулер енгізу және қажетті ақпаратты ашып көрсету қажет.
ХҚЕС бойынша есептілікті жасау: негізгі кезеңдер
ХҚЕС бойынша есептілікті жасау әдетте қорытынды нысандарды толтырудан емес, бастапқы деректер мен есеп саясатын тексеруден басталады. Бухгалтерге есептіліктің қамту аясын, есепті күнді, функционалдық валютаны, елеулі кәсіби пайымдауларды және ақпарат ұсынуға жауапты тұлғаларды алдын ала келісіп алған жөн.
Практикалық процесті мынадай тәртіппен ұйымдастыруға болады:
қолданылатын талаптар мен есептілік құрамын айқындау;
айналым-сальдолық тізімдеме мен талдамалық есептің толықтығын тексеру;
қолданыстағы есеп саясатын ХҚЕС талаптарымен салыстыру;
қолданылатын тану немесе бағалау қағидалары ХҚЕС талаптарынан ерекшеленетін учаскелерді анықтау;
түзетулерді дайындау және оларды құжаттармен негіздеу;
нысандар мен ескертпелердегі көрсеткіштерді салыстырып тексеру;
салыстырмалы ақпаратты тексеру;
ақпараттың ашып көрсетілуіне қорытынды бақылау жүргізу және кезеңді жабудың жұмыс файлын бекіту.
Бағалаулар мен жорамалдар әдетте ерекше назар аударуды талап етеді: активтердің пайдалы қызмет мерзімдері, құнсыздану белгілері, берешектің күтілетін өтелуі, шарттарды жіктеу, резервтер және есепті күннен кейінгі оқиғалар. Нақты тізбе ұйымның қызметіне және оның операцияларының құрамына байланысты. Әрбір елеулі түзетудің есебі, түсіндірмесі және растайтын құжаттарға сілтемесі болуы тиіс.
Егер есептілік есепке алу деректерін трансформациялау арқылы қалыптастырылса, түзетулердің жеке тізілімін жүргізген жөн. Онда операцияның негізін, қозғалған баптарды, соманы, кезеңді, жауапты тұлғаны және байланысты ақпараттың ашып көрсетілуіне әсерін көрсету ыңғайлы. Мұндай тізілім есептілікті қайта жасауды, ішкі бақылауды және кейінгі аудитті жеңілдетеді.
ХҚЕС: есептілікті ұсыну және ішкі бақылау
ХҚЕС бойынша есептілікті ұсыну біртұтас болуы тиіс. Арифметикалық тұрғыдан дұрыс нысандарды алу жеткіліксіз: олардағы көрсеткіштер ескертпелермен, есеп саясатымен және елеулі пайымдаулардың сипаттамасымен сәйкес келуі керек. Терминдер мен баптардың жіктелуін дәйекті түрде қолдану, ал салыстырмалы деректерді ағымдағы кезеңнің көрсеткіштерімен салыстыруға болатындай етіп ұсыну қажет.
Есептілікті басшылыққа немесе аудиторға бермес бұрын бухгалтерге мынадай бақылау рәсімдерін орындау ұсынылады:
қалдықтарды тіркелімдермен және растайтын құжаттармен салыстырып тексеру;
қаржылық жағдай туралы есептің, қаржылық нәтижелер туралы есептің, ақша қаражатының қозғалысы туралы есептің және капиталдағы өзгерістер туралы есептің өзара байланысын тексеру;
елеулі толық жазбалардың қорытынды көрсеткіштерге қайшы келмейтініне көз жеткізу;
топішілік операцияларды және шоғырландырылған есептілікті дайындау кезінде олардың алып тасталуын тексеру;
алдыңғы кезеңмен салыстырғандағы әдеттен тыс өзгерістерді талдау;
барлық елеулі бағалаулардың есепті күні қаралғанына көз жеткізу;
есептілік жиынтығын келісетін және оған қол қоятын тұлғалардың өкілеттіктерін тексеру.
Жабу күнтізбесін қолданған пайдалы. Онда бастапқы деректерді алу, түгендеу жүргізу, есептеулер мен шоғырландыру рәсімдерін орындау, ескертпелерді дайындау және ішкі келісу мерзімдері тіркеледі. Ұйым нақты күндерді есептілікті ұсынудың міндетті мерзімдерін, корпоративтік рәсімдерді және аудит кестесін ескере отырып айқындайды. Заңнамада белгіленген мерзімдер нақты ұйым мен тиісті есепті кезеңге қатысты жұмыс күнтізбесіне енгізіледі.
ХҚЕС бойынша есептілік аудиті және тексеруге дайындық
Аудит жүргізу қажеттілігін нақты ұйым үшін жеке айқындау керек. Қаржылық есептіліктің ХҚЕС бойынша жасалу фактісінің өзі аудиттің міндетті екені туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді: оған қолданылатын заңнама нормалары, шарт талаптары, меншік иелерінің шешімі немесе қаржыландырушы тараптың талаптары негіз болуы мүмкін.
Аудит ерікті түрде жүргізілгеннің өзінде дайындық жүйелі болуы тиіс. Аудиторлық рәсімдерді жүргізу үшін есеп саясаты, айналым-сальдолық тізімдеме, трансформациялық және шоғырландыру кестелері, шарттар, салыстырып тексеру актілері, түгендеу нәтижелері, бағалау мәндерінің есептері, басқару органдарының хаттамалары және елеулі қалдықтардың растаулары қажет болуы мүмкін.
Қайталама сұрау салулар санын азайту үшін құжаттардың бірыңғай тізбесін алдын ала жасап, әрбір бөлім бойынша жауапты тұлғаларды тағайындаған жөн. Файл нұсқаларын бақылау қажет: жұмыс есептері, есептілік жобасы және түпкілікті жиынтық араласпауға тиіс. Құжаттар аудиторға берілгеннен кейін енгізілген түзетулерді себебін түсіндіре отырып және олардың есептілік көрсеткіштері мен байланысты ескертпелерге әсерін көрсете отырып тіркеу қажет.
Жұмыс нысандарды толтыру кезінде емес, бүкіл жиынтықтың сәйкестігі тексерілгеннен, елеулі оқиғалар қаралғаннан және ішкі бекіту рәсімдерінен өткеннен кейін аяқталады. Есептілікті адресатқа ұсынар алдында ұйымға және тиісті есепті кезеңге қолданылатын Қазақстан нормалары мен стандарттардың редакцияларын тексеру қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
ХҚЕС бойынша есептіліктің әдеттегі бухгалтерлік есептіліктен айырмашылығы неде? — Айырмашылық ақпаратты тануға, бағалауға, ұсынуға және ашып көрсетуге қойылатын талаптардың қолданылатын жүйесімен айқындалады. Қалдықтарды басқа үлгіге жай ғана көшіру жеткіліксіз.
ХҚЕС бойынша есептілікті есепке алу деректерін трансформациялау арқылы жасауға бола ма? — Егер айырмашылықтар анықталып, түзетулер есептеліп, құжатпен ресімделсе, ал қорытынды жиынтық қолданылатын талаптарға сәйкес келсе, трансформацияны дайындаудың жұмыс тәсілі ретінде пайдалануға болады.
ХҚЕС бойынша есептілік әрқашан аудиттен өтуге тиіс пе? — Аудит жүргізу қажеттілігі нақты ұйым үшін қолданылатын заңнама нормалары, шарттардың талаптары және меншік иелерінің шешімдері бойынша айқындалады. Мұндай қорытынды жасау үшін есептілікті ХҚЕС бойынша дайындау фактісінің өзі жеткіліксіз.
Аудиторға не дайындау керек? — Тізбе қызмет сипаты мен аудиторлық рәсімдерге байланысты. Әдетте оған есепке алу тіркелімдері, жұмыс есептері, шарттар, қалдықтарды растау құжаттары, есеп саясаты, трансформациялық немесе шоғырландыру кестелері және елеулі бағалаулардың негіздемелері кіреді.
ХҚЕС бойынша есептілікті жасауды неден бастау керек? — Дайындау міндеті мен мақсатын, есепті кезеңді, қамту аясын, қолданылатын талаптарды, жауапты тұлғаларды және жабу күнтізбесін айқындаудан бастау керек.
Дереккөздер
Есептілікті дайындау кезінде тиісті кезеңде қолданыста болатын Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарының редакциясын және нақты ұйымға қойылатын талаптарды айқындайтын Қазақстан Республикасы заңнамасының нормаларын пайдалану керек. Жер қойнауын пайдаланушылардың шығыстары, инвестициялық келісімшарттар және ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы салық ережелері ХҚЕС бойынша есептілікті жасау және оған аудит жүргізу тәртібін белгілемейді.